در حال حاضر در روستاي كلپورگانِ شهرستان سراوان و روستاي كوهكمِ سرباز از توابع ايرانشهر بصورت كاملاً فعال و در روستاهاي اولُنچَكان،گُلَك و شادي گوراز توابع شهرستان نيكشهر به صورت نيمه فعال زنان بلوچ به توليد سفال اشتغال دارند.
سفالهاي توليد شده در منطقهي بلوچستان كلاً به رنگ قرمز جَغكي ميباشند. ( جَغك نام گياهي محلي است كه از ريشهي آن براي رنگ كردن كشك و خاجهاي پشم استفاده ميكنند ). در كلپورگان مراحل اصلي ساخت سفال به عهده ي زنان است. زنان سفالگر كلپورگان هرگز از چرخ سفالگري استفاده نميکنند. در اين روش تمام مراحل کار که شامل فشاردهي، شكل دهي و قوس دهي است، با دست انجام ميگيرد. سفالها فاقد لعابند و سطوح ظروفِ كاربردي با يك سنگ، صاف و هموار گشته و صيقل داده ميشوند. مشخصهاي كه كلپورگان را از ساير مناطق سفالگري متمايز كرده شيوه ي ساخت سفال با روش 4 تا 6 هزار سال قبل است که دست نخورده باقي مانده و تنها كارگاهي كه هنوز به شيوه ي بدوي فعال و پا برجا كارش را ادامه ميدهد كارگاه سفال كلپورگان است.
ويژگيهاي سفال کلپورگان
1ـ تمام امور ظريف توسط زنان انجام ميگيرد و مردان فقط كارهايي مثل آماده كردن گل و پختن سفال را انجام ميدهند.
2 ـ براي تهيه ي سفال از چرخ سفالگري استفاده نميشود و تمام سفالها با روش سنتي و به كمك دست ساخته ميشوند.
3 ـ سفالها بدون لعاب هستند.
4 ـ طرحها و نقشهاي روي سفالها بيشتر هندسي هستند و معمولاً شامل يك دايره ي توخالي يك دايره ي توپر و يك خط ميباشد كه با هم تركيب يافتهاند.
طرز تهيه سفال در كلپورگان
خاك مورد استفاده براي تهيه ي سفالها از فاصله 2 تا 3 كيلومتري كارگاه کلپورگان يعني معدن خاك رس مشكوتان تأمين ميشود. در گذشته اين خاک را با چهارپايان يا سبدهاي مخصوص”كچو» به كارگاه حمل ميکردند اما امروز با بيل مکانيکي خاک را جمع ميکنند و با كمپرسي به محل كارگاه انتقال ميدهند.
تهيه گل رس
براي جداسازي ناخالصي از خاك ابتدا آن را سرند كرده و سپس آن را در حوضچه ي دوطبقه اي ميريزند و به آن آب اضافه ميكنند (شستشوي خاك) و سپس خاك را داخل آب به هم ميزنند تا ذرات خاك در آب به صورت معلق درآيند. بعد دوغاب حاصل را از صافي و لوله به حوضچه ي دوم كه با اولي اختلاف سطح دارد و پايينتر است منتقل ميكنند و براي اينكه ناخالصيها از حوضچه ي اول به حوضچه ي دوم وارد نشوند، معمولاً داخل لوله ي مذكور چند توري تعبيه ميكنند تا آخرين ذراتي كه در محلول باقي مانده جدا شوند.
دوغاب را در حوضچه ي دوم به مدت دو روز نگه ميدارند تا آب آن بخار شود و بعد گل به دست آمده را با مقداري از همان خاك قبلي ورز ميدهند تا آماده كار شود. در اصطلاح محلي مخلوط به دست آمده”هاجك» نام دارد و رنگ اين مخلوط معمولاً خاكستري متمايل به سبز روشن است. اما پس از پخت در كوره به رنگ نارنجي درميآيد. تا اين مرحله، کارها به عهده ي مردان است.
تكنيكهاي ساخت
– روش پينچ ((pinch
براي ساختن سفال با اين شيوه از يک صفحه ي گردان كه جنسش از سفال است، استفاده ميكنند. اين صفحه ي گردان”بونو” نام دارد. ابتدا مقدار مشخصي از گل را ورز ميدهند و آن را بر روي بونو که معمولاً روي آن پارچه اي براي نچسبيدن گل قرار داده شده، ميگذارند و حفره اي با انگشتان دست در ميان گل ايجاد ميكنند و سپس همراه با چرخش گل بر روي بونو حفره ي ايجاد شده را با انگشتان دو دست به تدريج گشاد ميكنند. با اين عمل ديواره ي ظرف نازك ميشود. در حين انجام اين عمل از تكه چوبي به طول حداكثر 20 سانتي متر براي هدايت ديواره ي ظرف به جهتهاي مختلف استفاده ميکنند. با اين شيوه ضخامت ديوارههاي ظرف در همه ي قسمتهاي مورد نظر سفالگر يكسان ميشود. در اصطلاح محلي به اين تكه چوب”گل موش” ميگويند.
– روش لوله اي يا فتيله اي (كويل(
در اين روش ابتدا پارچه اي را روي بونو پهن كرده و مقدار مشخصي از گل را بر روي پارچه قرار ميدهند. در اين روش براي ساختن ظرف، گِل را به صورت لولههايي با ضخامت مورد نظر درست كرده و به ترتيب بر روي هم ميگذارند تا شکل مورد نظر درست شود، پس از آنکه ظرف ساخته شد آن را در معرض آفتاب قرار ميدهند تا كاملاً خشك شود. اين كار شايد چندين روز طول بكشد. پس از خشك شدن سفال، سطح خارجي آن را با سنگ مخصوصي به نام”سائنوك” صيقل ميدهند و با اين عمل سطح سفال خام براي نقاشي و تزيين آماده ميشود.
تزيين سفالها
سفالگران کلپورگان براي تزيين و نقاشي از سنگي به نام”تيتوك” استفاده ميكنند. اين سنگ از بين دو كوهِ”كوران» و”كمكار» در 125 كيلومتري كلپورگان استخراج ميگردد. اين سنگ نوعي سنگ منگنز است و رنگي كه از آن به دست ميآيد قهوه اي است و پس از پخت در كوره ثابت ميماند. براي به دست آوردن رنگ از اين سنگ، تکه اي از آن را بر روي يك سنگ ديگر که بزرگتراست و “وانک» نام دارد ميسايند. در نتيجه ي اين سايش سنگ”وانک» گود ميشود واز سنگ”تيتوک» نيز پودري به دست ميآيد که در همان گودي”وانک» جمع ميشود، سپس براي ساختن جوهر نقاشي در همان گودي”وانک»، بر روي پودر سنگ”تيتوک» آب ميريزند و آنها را در هم حل ميکنند به اين ترتيب جوهر نقاشي به دست ميآيد. براي رسم تزيينات روي قطعههاي سفالي از يك تكه چوب به اندازهي چوب كبريت استفاده ميکنند. سفال گر چوبي را كه معمولاً از جنس چوب درخت خرماست بين انگشتانش گرفته و بعد چوب و انگشت اول را مشتركاً در جوهر زده و همچون قلم روان نويس مقدار كمي مايع روي سر انگشتانش جمع ميشود، با اين کار ميتوان به دفعات و بدون توقف تزيينات بيشتري را رسم کرد.
نقشها و طرحها
تمام سفالها پس از ساخت، ده روز در معرض تابش آفتاب قرار ميگيرند تا كاملاً خشك شوند. سپس آنها را با رنگي که از سنگ”تيتوک» ميسازند، تزيين کرده و بعد از آن داخل کوره ميگذارند تا پخته شوند. «چت محيلوك» و”گل» نام برخي از نقشهاي محلي است. اين نقشها ساده و تا حدي انتزاعي هستند. بيشتر تزيينات از 4 نوع نقش تشكيل شده اند: 1 ـ دايرههاي توخالي 2 ـ دايرههاي توپر 3 ـ خطوط ميله اي 4 ـ نيم دايرهها
كورهها و شيوه ي پخت
كورههاي سنتي در بلوچستان در زمين حفر شده و معمولاً بصورت گودالي گرد هستند كه قطر دهانهي آن يك متر، قطر قسمت پائين 3 متر و عمق آن حدود 5/2 متر است. داخل برخي کورهها را با كاه گل اندود مينمايند. ظروف پس از آنكه در آفتاب خشك و رنگ آميزي شدند، يك رديف در كنار ديوار داخلي كوره و رديف ديگر با فاصله ي نيم متري از رديف اول چيده ميشوند. ظروف بر روي خشتهاي پخته شده گداخته ميشوند و در چند رديف روي هم قرار ميگيرند. در وسط كوره و بين دو رديف با چوب آتش روشن ميكنند، آتش در تمام روز اول روشن است و شب آن را خاموش ميکنند. روز بعد براي بار دوم آتش را روشن ميکنند و در پايان روز دوم درِ كوره را محكم با كاه گل ميپوشانند و به مدت 2 روز به همان حالت باقي ميگذارند، بعد از آن، درِ كوره را باز ميکنند و پس از آنكه كوره كاملاً سرد شد سفالها را بيرون ميآورند.
تَندور سازي يا تِرون: واژه ي فارسي آن تنورسازي است و در آن نان ميپزند. در سيستان به آن تَندورسازي و در بلوچستان تِرون ميگويند.
كندان: واژه ي فارسي آن قندان است. قندانها را به شکل استوانه، بيضي و يا ترکيبي از اين دو شکل ميسازند.
كميردان: واژه ي فارسي آن خميردان است. خميردان ظرفي است که خمير نان را در آن درست ميکنند. اندازه ي كميردان به اندازه ي يك طشت متوسط است و گنجايش تقريباً 5 كيلو خمير را دارد.
و برخي توليدات ديگر مثل کوزه، زير سيگاري، سيني، مجسمه ي حيوانات و…
دلمراد دهواري کيست؟
استاد دلمراد دهواري از هنرمندان سخت کوش عرصه سفال کلپورگان و نيز حصيربافي بود که با پذيرفتن مسئوليت کارگاه سفال کلپورگان براي تعدادي از زنان روستايي ايجاد اشتغال کرد.دلمراد دهواري از اهالي روستاي کلپورگان توانست به تمامي زنان روستا آموزشهاي لازم سفالگري را ارائه داده و آنان را تشويق سازد تا هنر هفت هزارساله سفالگري ايراني را در روستاي خود کلپورگان احيا ء ونام اين روستا وهنر ش را در جهان زنده نگه دارد وماندگارسازد. او تلاش وسيعي نمود تا هنرمندان و صنعتگران روستا بيمه شوند ولي اين خواسته او تحقيق نيافت مکاتبات عديده اي با مسئولين عالي رتبه کشور انجام داد ولي پاسخ قاطعي در اين راستا دريافت نکرد. با تلاش او 15 نفر از ازکار افتادگان مستمري هنرمندان را دريافت ميکنند. دلمراد دهواري با هزينه شخصي علي رغم ضرر و زيان در تمامي نمايشگاههاي صنايع دستي در سراسر کشور شرکت کرد تا صنعت هنرمندانه ي هفت هزار ساله ي سفالگران کلپورگان را به هم وطنان معرفي کند. او در پنجم ديماه 1391 درگذشت. موزه ي زنده ي سفال کلپورگان در تاريخ 7 مهر 1381 با شماره ي ثبت 6472 بهعنوان يکي از آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
