توسعه روستایی راهکار حاشیه نشینی در سیستان و بلوچستان

هجوم جمعیت روستاها به شهر و ایجاد معضلی به نام حاشیه نشینی چالشی کشوری است که این روزها در مورد آن بسیار سخن به میان می آید ، استان سیستان و بلوچستان هم از این چالش مصون نمانده است ، استانی کمتر توسعه یافته که علاوه بر چاره جویی راه حل مشکلات انبوه سایر بخش های توسعه یی باید راهی هم برای مقابله با این ناهنجاری اجتماعی نیز جستجو کند.

بر اساس اطلاعاتی که از سرشماري نفوس و مسكن سال 90 منتشر شده حدود 50 درصد از جمعیت دو و نیم میلیونی استان را روستاییان و از کل جمعیت استان هم 69 درصد را سنین پایین تر از 30 سال تشکیل می دهند. این آمارها نشان می دهد که این استان جوان ترین استان کشور و از معدود استانهایی است که ترکیب شهرنشین و روستا نشینان آن مساوی است. 

به دلیل خشکسالی های پی در پی یکی دو دهه اخیر جمعیت روستاها همواره متغیر و در حال جابجایی بوده و از این لحاظ می توان استان سیستان و بلوچستان را یک استان روستا زا نامید که سالانه حدود 200 روستا به آن اضافه می شود، در این انتقال جمعیت ساکنین بسیاری از مناطق روستایی و عشایری به شهرها کوچ کرده اند و یا در حاشیه شهرها روستاهای جدید و متفاوتی تشکیل داده اند که این مهم مدیریت و سازو کار نحیف شهری در استان را با چالشی جدی روبرو کرده است به طوری که براساس آمار سرشماری سال 90 و برخی آمار های اعلام شده توسط مسولان محلی ، حاشیه نشین ها بین 25 تا 30 درصد از جمعیت و مساحت کلان شهری مثل زاهدان را به خود اختصاص داده اند، یعنی 250 هزار نفر از جمعیت حدود 700 هزار نفری مرکز استان در حاشیه شهر زندگی می کنند.

اسکان غیر رسمی مردم در کناره شهرها تنها مربوط به مرکز استان نیست و به شهرهای جنوبی و شمالی از جمله بندر چابهار ، ایرانشهر ، سیستان و دیگر شهرهای کوچکتر و جوان تر هم کشیده شده است ، این شهرها که به دلیل نبود منابع درآمدی توان ارائه خدمات اولیه شهری به شهروندان خود را هم ندارند در فرآیند نادرست هجوم جمعیت و تبعات ناشی آن از جمله ظهور و بروز ناهنجاری های اجتماعی و امنیتی گرفتار شده اند.
دلیل مهم کوچ جمعیت به طرف شهرها را می توان خشکسالی 15 ساله و از بین رفتن مزارع روستائیان و دام عشایر دانست ولی باید اذعان کرد که این تنها یک روی سکه بوده و دلایل مهم دیگری نیز همپای قهر طبیعت مردم را تا حاشیه شهرها همراهی کرده اند. درست است که بنیاد تولید در روستاها از بین رفته است ، صحیح تر آن است که در شهرها هم از تولید خبری نیست و انتقال جمعیت از روستا به شهر را می توان همان وارد شدن جمعیت به یک بازار مصرف بزرگ تر نامید، بازاری که روستایی در آن راهی جز ورود به بخش خدمات نمی تواند پیدا کند.

جوانان اکثریت را در ترکیب جمعیتی استان تشکیل می دهند و با عنایت به اینکه امروزه دغدغه های جمعیت جوان روستایی تغییر کرده ، جوانان و نوجوانان روستایی هم تقریبا” دغدغه های مشابه و یکسانی با جوانان شهری مثل دسترسی به اینترنت و … دارند، علاوه بر این بسیاری از جوانان امروز روستایی زندگی نسل گذشته را بیهوده می انگارند و نمی توانند ارتباط درستی با نحوه زندگی نسل پیش از خود برقرار کنند و دیگر مشاغل کشاورزی و دامداری یک شغل جذاب برای فرزند روستایی و عشایر نیستند. 

در چهارچوب تاکیدی که در قانون پنج ساله پنجم بر توسعه روستایی شده است، در بخش کشاورزی و توسعه اشتغال خانوارهای روستایی از طریق اعطا تسهیلات حمایت هایی صورت گرفت است ، اما به استناد آمار 40 درصدی میزان بیکاری که توسط مسوولان استانی اعلام شده ، می توان ادعا کرد بخشی عظیمی از جمعیت روستایی امروز سیستان و بلوچستان با وابستگی بسیار زیاد به یارانه نقدی ماهیانه 45 هزار و 500 تومانی نقشی جز یک مصرف کننده صرف ندارند.

هر چند اقدامات توسعه یی مهمی از جمله برق رسانی ، ایجاد شبکه های آب شرب ، طرح هادی و … در بسیاری از روستاها انجام شده است اما هنوز این اقدامات از شرایط مطلوب فاصله دارند ، زیرا در توسعه روستایی به توسعه و آموزش روستایی با توجه به شرایط زمانی موجود توجه نشده است.

برای مثال در برنامه پنجم توسعه که بخش زیادی از این برنامه راهبردی مغفول ماند و به اجرا درنیامده است به تدوین سیاست های تشویقی در جهت مهاجرت معکوس از شهر به روستا نیز اشاره شده اما آنچه اتفاق افتاد، تسریع مهاجرت جمعیت روستاها به سمت شهرها بود. بنابراین ضرورت دارد در برنامه توسعه روستاها، ابتدا برای روستایی شرایطی فراهم شود تا با توجه به نیاز زمان و همینطور با مجهز شدن به علم و ابزار روز به عرصه تولید بازگردد ، برای بازگشت اصولی به فرآیند تولید باید شرایط اقلیمی و انسانی و بازار مصرف هر منطقه تعریف شود و سرمایه گذاری دولت با توجه به نیاز مصرف همان استان تنظیم و یک نوع برابری و توازن در تولیدات دامی و کشاورزی بین سایر استانهای کشور ایجاد شود تا بدین وسیله چرخه تولید استان های کمتر توسعه یافته در هجوم بازارهای خارجی و دیگر استان های بیشتر توسعه یافته به نابودی کشیده نشود.

صدیق حسین زاده