شبکه اسناد حقوق بشر بلوچستان – روز جهانی زبان مادری از سوی سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد، یونسکو، با هدف حمایت از تنوع زبانی، فرهنگی و ترویج آموزش چندزبانه نامگذاری شده است. این روز از سال ۲۰۰۰ هر ساله در ۲۱ فوریه گرامی داشته میشود.
یونسکو در سال ۱۹۹۹ تصمیم گرفت ۲۱ فوریه را بهعنوان روز جهانی زبان مادری تعیین کند تا از حدود ۶۵۰۰ زبان زنده جهان که میلیونها نفر به آنها سخن میگویند، پاسداری شود. با این حال، برآوردها نشان میدهد نزدیک به نیمی از این زبانها در معرض خطر نابودی قرار دارند.
در ایران، با وجود تصریح اصل ۱۵ قانون اساسی به امکان آموزش و تدریس زبانهای محلی و قومی در کنار زبان فارسی، این اصل تاکنون بهصورت مؤثر اجرا نشده است.
حسن روحانی در جریان انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۹۲ وعدههایی درباره اجرای اصل ۱۵ مطرح کرد. با این حال، همانند بسیاری از وعدههای مرتبط با حقوق فرهنگی و زبانی بلوچها، کُردها، عربها، ترکها و دیگر جوامع ملی ساکن ایران، این تعهدات نیز در عمل تحقق نیافت.
فعالان فرهنگی بلوچ با استناد به پژوهشها و مستندات علمی اعلام کردهاند که یکی از عوامل مؤثر در افت تحصیلی و ترک تحصیل دانشآموزان بلوچ، نبود امکان آموزش به زبان مادری، بهویژه در مقطع ابتدایی است. به گفته آنان، با وجود ارائه این تحقیقات، نهادهای آموزشی واکنش عملی مشخصی نشان ندادهاند.
برایان سپونر، استاد مردمشناسی دانشگاه پنسیلوانیا، معتقد است با وجود افزایش نرخ سواد و رشد ادبیات در منطقه، این روند در مورد زبان بلوچی بهصورت مستقل شکل نگرفته و آموزش رسمی عمدتاً به زبانهای فارسی و اردو انجام میشود.
همچنین کارینا جهانی، استاد زبانشناسی دانشگاه اوپسالا، با اشاره به سیاستهای یکسانسازی زبانی در دوره پهلوی و تداوم چالشهای اجرایی پس از انقلاب، تأکید کرده است که اگرچه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران حقوقی مانند آموزش زبان مادری و انتشار رسانههای محلی را به رسمیت شناخته، اما این حقوق در عمل اجرایی نشدهاند.
روز جهانی زبان مادری یادآور اهمیت حفظ و تقویت زبانهای بومی بهعنوان بخشی از حقوق فرهنگی و انسانی هر جامعه است. با این حال، در ایران همچنان چالشهای ساختاری در مسیر تحقق آموزش رسمی به زبان مادری برای بلوچها، کُردها، ترکها، عربها و دیگر جوامع ملی وجود دارد.
