شبکه اسناد حقوق بشر بلوچستان، مجموعهای از پروندههای مستند مربوط به اعدام زندانیان سیاسی بلوچ در ایران طی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد که این روند در قالب یک الگوی تکرارشونده، ساختاری و همراه با نقضهای جدی و چندلایه حقوق بشر انجام شده است. بررسی این پروندهها نشان میدهد که تمامی موارد مورد اشاره مربوط به زندانیان سیاسی بلوچ هستند که با اتهامات امنیتی بازداشت، محاکمه و نهایتاً اعدام شدهاند.
در تمامی این پروندهها، اتهامات امنیتی از جمله «بغی»، «محاربه»، «افساد فیالارض» و «عضویت یا همکاری با گروههای مخالف نظام» مبنای اصلی صدور احکام اعدام قرار گرفته است. در پروندههایی مانند عامر رامش، عبدالباسط دهانی، حمید میربلوچزهی، جاوید دهقان خلد، میثم چندانی و رستم زینالدینی، این اتهامات در فضایی غیرشفاف و امنیتی به کار رفته و مبنای صدور احکام سنگین قضایی شدهاند.
در بخش قابل توجهی از این پروندهها، روند دادرسی با نقضهای جدی همراه بوده است؛ از جمله محرومیت از دسترسی مؤثر به وکیل، بازداشتهای طولانیمدت، بلاتکلیفی چندساله در زندان و در برخی موارد تغییر احکام اولیه به اعدام در مراحل بعدی. برای نمونه، عبدالباسط دهانی و رستم زینالدینی از حق وکیل محروم بودهاند و حمید میربلوچزهی و میثم چندانی سالها در وضعیت بلاتکلیف نگهداری شدهاند.
همچنین در بسیاری از این پروندهها گزارشهایی درباره شکنجه جسمی و روحی برای اخذ اعترافات اجباری مطرح شده است. در پروندههایی مانند عامر رامش، عبدالباسط دهانی، حمید میربلوچزهی و نیز سه زندانی اعدامشده در سال ۱۳۹۷ شامل درمحمد شهبخش، اسماعیل شهبخش و حیاتالله نوتیزهی، این موضوع بهطور مشخص گزارش شده و اعترافات تحت فشار در رسانههای رسمی منتشر شده است.
در برخی موارد، اعدامها به صورت گروهی و در قالب پروندههای مشترک اجرا شدهاند؛ از جمله اعدام ۱۶ زندانی بلوچ در سال ۱۳۹۲، اعدام سه زندانی سیاسی در سال ۱۳۹۷، اعدام سه زندانی سیاسی در سال ۱۴۰۲ شامل محمدکریم بارکزایی اکسون، محمد براهویی انجمنی و ادریس بیلرانی، و همچنین اعدام سه زندانی سیاسی بلوچ در مشهد در سال ۱۴۰۴ شامل عبدالحکیم عظیم گرگیج، عبدالرحمن گرگیج، تاجمحمد خرمالی.
در کنار این موارد، نقض حقوق خانوادهها نیز بهصورت گسترده مشاهده شده است؛ از جمله عدم اطلاع قبلی از اجرای احکام، اطلاعرسانی پس از اعدام از طریق تماس تلفنی، محرومیت از ملاقات آخر و در برخی موارد عدم تحویل یا تأخیر در تحویل پیکر اعدامشدگان.
در برخی پروندهها نیز گزارشهایی از پیشنهاد همکاری امنیتی در ازای آزادی مطرح شده است؛ از جمله در پرونده محمدکریم بارکزایی اکسون، محمد براهویی انجمنی و ادریس بیلرانی که گفته شده در صورت عدم پذیرش این پیشنهادها، روند قضایی به سمت اجرای حکم اعدام ادامه یافته است.
در مجموع، بررسی این پروندهها نشان میدهد که روند رسیدگی به پروندههای زندانیان سیاسی بلوچ در ایران با الگوهای ثابت و تکرارشوندهای از جمله استفاده گسترده از اتهامات امنیتی، فقدان دادرسی عادلانه، گزارشهای شکنجه و اعترافات اجباری، بلاتکلیفی طولانیمدت، اعدامهای گروهی و نقض حقوق خانوادهها همراه بوده است؛ موضوعی که نیازمند بررسی مستقل و فوری نهادهای بینالمللی حقوق بشر است. این جمعبندی بر اساس مستندات و پروندههای گردآوریشده توسط شبکه اسناد حقوق بشر بلوچستان تهیه شده است.
