نگارنده:دکتر موسی محمود زهی
بلوچی هزاران سال زبان قوم بلوچ بوده است و تا امروز به عنوان یک زبان زنده در رده ی دیگر زبانهای جهان ایستاده است.
تقریبا تمام کتابهایی که فهرستی اززبانهای دنیا را ارائه داده اند، از بلوچی به عنوان یک زبان زنده در زمره ی زبانهای دیگر یاد کرده اند.(کاتسز، صفحات194و195).
می دانیم که قوم بلوچ و به تبع آن زبانش طی هزاره ها،تحولات و حوادث تاریخی گوناگون به خود دیده،اما تا امروز در مقابل تمام حوادث دوام آورده و برجای مانده است.حوادث قرون بیست و بیست و یکم میلادی با مجموع حوادث قرون هزاره های گذشته متفاوت بوده وخواهد بود.پیشرفت های همه جانبه ی جهان در قرن گذشته متفاوت بوده و خواهد بود.پیشرفت های همه جانبه ی جهان درقرن گذشته و حاضر که در سال های آغازین آن به سر می بریم، کنجکاوی بسیاری از صاحبنظران علم زبان را بر انگیخته است که وضع زبان های جهان با توجه به تحولات این دو قرن چه خواهد شد. این کنجکاوی و گاه نگرانی، خاطر بعضی از زبانشناسان وبلوچ زبانان را نیز به خود معطوف داشته که سرانجام زبان بلوچی در این گیر و دار چه خواهد شد.مخصوصا که یونسکو-بخش علمی و فرهنگی سازمان ملل-،قرن بیستم را قرن مرگ بسیاری از زبان های جهان اعلام کرده و برای ثبت و نگهداری زبان هایی که درخطر نابودی هستند، هشدار داده است.
به اعتقاد کار شناسان یونسکو، زبان هایی که شانس رسمی شدن در یک یا چند کشور به دست آورده اند و یا از حمایت های دولتی و مردمی و رسانه ای بر خوردارند، امکان ماندگاری بیشتری دارند و زبان های محروم از این امتیازات در خطر نابودی هستند.به اعتقاد این کار شناسان ، همین زبان های خوش شانس به عنوان زبان غالب، زبان های بد شانس قرون حاضر را تحت غلبه ی خود در آورده و نابود می کنند.
می دانیم که درحال حاضر زبان بلوچی، زبان رسمی هیچ کشور مستقلی نیست و از حمایت های سیاسی دولت خاصی بر خور دار نمی باشد.اما از طرف دیگر، این زبان از حمایت های مردمی و رسانه ای بر خوردار است.به نظر می آید که این دو عامل، خود عوامل بسیار قوی برای حفظ یک زبان هستند و شاید از قوی ترین عوامل حفظ یک زبان نیز باشند. اکنون به سوال زوال یا بقای زبان بلوچی با تکیه بر چند اصل علمی در حد امکان پاسخ می دهیم.
در زبان شناسی یکی از اصول پایه ای، دیالکتیک زبانی است.براساس این اصل، هیچ زبان یا گویشی به کلی از بین نمی رود، بلکه شکسته واز صورتی به صورتی دیگر تبدیل می شود..(ارانسکی،1378 ص28)
براساس این اصل، همه ی زبانها به طور دائم شکسته و به گویش هایی تبدیل می شوند، و گویش های حاصل ازآن زبان شکسته با وام دهی و وام گیری و تغییر و تحولات دیگر به زبان های جدیدی تبدیل می شوند.
باتوجه به این اصل ، زبان بلوچی که هزاران سال زبان یک قوم مشخص بوده است، هرگز از بین نمی رود . ممکن است این زبان به گویش های دیگری بشکند و حتی تغییر نام دهد، اما در ساخت زیرین زبانی خود همچنان پایدار خواهد ماند.
اصل مشهور دیگری که به نام نسبیت زبانی وجود دارد که مطرح کنندگان آن را ورف و ساپیر می شناسند.بر اساس این اصل، عوامل محیطی واجتماعی گویشوران یک زبان ، تاثیر مستقیمی در حفظ یا تغییرات آن زبان دارد.یکی از عوامل اجتماعی نسبیت زبانی، حمایت مردمی سخنگویان آن زبان از زبان خودشان است.به عبارت دیگر، به هر میزان که سخنگویان آن زبان علاقه و احترام بیشتری به زبان خود احساس کنند، میزان پایداری آن زبان بیشتر خواهد بود.
ماندگاری زبان بلوچی در طول هزاره ها نشان از علاقه ی این قوم به زبان خود دارد و هیچ عامل دیگری نمی تواند توجیه کننده ی این ماندگاری باشد. امروزه نیز ثابت شده که یکی از عوامل حفظ هویت یک قوم، وجود زبانی مستقل به نام آن قوم است. یعنی هویت قومی و زبانی تا حد زیادی مکمل یکدیگرند.
در تاریخ نمونه هایی وجود دارد که اگر قومی اراده کند، می تواند زبان مرده ی خود را حتی اگر هزاران سال از آن گذشته باشد، دوباره زنده کند. به عنوان نمونه زبان عبری زبانی است که پیش از میلاد مسیح مرده و به فراموشی سپرده شده است. اما هواداران افراطی آن توانسته اند آن را در قرن بیستم یک بار دیگر زنده کرده و مانند هر زبان زنده ی دیگر به کار گیرند(آرلاتو،1373،ص73).
قرن بیستم باتمام فراز و نشیب های خود،برای زبان بلوچی قرن پر برکتی بود. در این قرن بسیاری از زبان شناسان مشهور جهان، در کنار مطالعه ی زبان های جهانی و به ویژه خانواده ه هند و اروپایی ، به مطالعه ی زبان بلوچی نیز همت گماشتند. البته پایه ی مطالعات علمی بر روی زبان بلوچی در اواخر قرن نوزدهم میلادی گذاشته شد و در قرن بیستم در جوار تلاش های غیر بلوچ زبانان، بلوچ ها خود به طور جدی برای پایداری زبان خویش سنگ تمام گذاشتند.
نگرانی گروهی از طرفداران افراطی زبان بلوچی، تاثیر زبان های فارسی ،اردو،عربی،انگلیسی وپشتو بر بلوچی است. مسلم این است که این چند زبان موقعیت بسیار بهتری نسبت به بلوچی دارند و در برابر زبان بلوچی ، زبان غالب به حساب می آیند. از آنجا که حفظ اصالت زبان از نظر زبان شناسی یک دیدگاه مردود است، نباید از وام گیری چند واژه از زبانهایی مثل فارسی،اردو،انگلیسی و…توسط بلوچی نگران بود.اگر کمی به این موضوع خوشبینانه تر بر خورد کنیم، وام گیری از زبانهای فوق توسط بلوچی امتیازی برای این زبان است و هرگز ضعفی برای آن تلقی نمی شود و هستی آن را تهدید نمی کند. مهم آن است که ساخت زیرین این زبان محفوظ می ماند و قابل زوال نیست.
